«Ο ανθρώπινος πόνος δεν είναι εμπόρευμα». Ο Σταύρος Ψυλλάκης μιλά για την «Ολυμπία» του

Ο Σταύρος Ψυλλάκης είναι από τους σκηνοθέτες που δεν χρειάζονται πολλές συστάσεις. Το έργο του τον έχει κατατάξει σε έναν από τους σημαντικότερους δημιουργούς ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα και ο ίδιος με την παρουσία του στον κινηματογραφικό χώρο, όπως έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε, έχει καταφέρει να μεταφέρει συνέχεια το ενδιαφέρον στους ίδιους τους χαρακτήρες για τους οποίους έχει επιλέξει να «μιλήσει» και όχι στον ίδιο. Κάτι που ίσως μας φαίνεται εύκολο αλλά τελικά δεν είναι.

Πέρα απ' όλα αυτά όμως ο Σταύρος Ψυλλάκης είναι ένας θαρραλέος δημιουργός ντοκιμαντέρ που επιλέγει δύσκολα θέματα γύρω από το φαινομενικά αδιέξοδο της πορείας της ζωής, καταφέρνοντας όμως να μας παραδώσει όχι μόνο την ανθρώπινη πλευρά των «ηρώων» του αλλά να αναδείξει και μια κατά κάποιο τρόπο αισιόδοξη ματιά για το τρόπο που άνθρωπος αντιμετωπίζει αυτό το αδιέξοδο όπως κάνει στα δύο από τα πιο γνωστά του ντοκιμαντέρ, στο «Αλλος Δρόμος Δεν Υπήρχε» το 2009 και στο «ΜΕΤΑΞΑ: Ακούγοντας το Χρόνο» το 2012.

Η ταινία «Ολυμπία» προβάλλεται τη Δευτέρα 28/9, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος στις 19:00

Δεν είναι πρώτη φορά που επιλέγετε τον καρκίνο ως κεντρικό θέμα. Στο υπέροχο "ΜΕΤΑΞΑ: Ακούγοντας το Χρόνο" που λαμβάνει χώρα στο ομώνυμο νοσοκομείο για καρκινοπαθείς το αναδείξατε επίσης με πολύ διαφορετικό τρόπο από άλλα παραδείγματα ταινιών. Θα θέλατε να μας πείτε κάποιες διαφορές και κάποια κοινά σημεία των δύο έργων και τι τελικά σας μαγνήτισε στο καθένα;

Τυπικά και οι δύο ταινίες ασχολούνται με ανθρώπους που έχουν προσβληθεί από καρκίνο. Ουσιαστικά το θέμα τους είναι ο θάνατος, ο φόβος του θανάτου (και ο δικός μου φόβος του θανάτου). Κι αν η πρώτη ταινία μιλούσε άρρητα και υπόγεια για τους "… Έλληνες που έκαναν οίστρο της ζωής το φόβο του θανάτου" (ο στίχος του Εμπειρίκου που πολύ εύστοχα, βλέποντας την ταινία, θυμήθηκε ο καλός φίλος Πέτρος Μανταίος), η "ΟΛΥΜΠΙΑ" για τι μιλά;

Ακόμα δεν μπορώ να απαντήσω, παρά τη γλύκα και τη ζεστασιά που γενναιόδωρα μας χάρισε η Ολυμπία και η οικογένειά της, αυτές τις τέσσερις μέρες. Ίσως, χωρίς ηθικολογίες, να μιλά για τα πιο ουσιώδη πράγματα του ανθρώπου, αυτά που μόνο η σιωπή μπορεί να εκφράσει. Όλα ήταν πολύ δύσκολα. Ό,τι πιο δύσκολο έχω γυρίσει ως τώρα… Άλλωστε κάτι παρόμοιο ομολογεί και ο γιατρός της.

Είπατε ότι μείνατε τέσσερις μέρες με την οικογένεια της Ολυμπίας και τα γυρίσματα έγιναν σε αυτό το διάστημα. Πόσο δύσκολη ήταν αυτή η επιλογή; Θέλετε να μας πείτε λίγα περισσότερα για το χρόνο και το τρόπο της προετοιμασίας που ακολουθείτε;

Η ιστορία είναι γνωστή. Η Ολυμπία, 33 ετών και 3 μηνών έγκυος, μαθαίνει πως έχει καρκίνο στον πνεύμονα. Τελικά θα γεννήσει ένα υγιέστατο μωρό, τον Παναγιώτη. Τέσσερις μήνες μετά τον τοκετό, και ενώ ο καρκίνος καλπάζει, με πρωτοβουλία του γιατρού της Ιάκωβου Άντζελ θα μείνουμε για τέσσερις μέρες κοντά στην Ολυμπία και την οικογένειά της, καταγράφοντας ό,τι μπορούσαμε και ό,τι η κατάσταση μας επέτρεπε.

Η Ολυμπία ήθελε να γίνει κομμώτρια, αλλά σπούδασε μοδίστρα. Τελικά έγινε ζαχαροπλάστισσα, έτσι φτιάχνει γλυκά και για τους φίλους της, δημιουργεί… Και όταν ήρθαν τα διπλά νέα: "… αυτό το μωρό θα το κρατήσω όπως και να `ναι", είπε. Και το κράτησε. Τώρα προσπαθεί και θέλει να ζήσει, γιατί έχει και τον Παναγιώτη, ΤΗ ΖΩΗ ... και "η ζωή είναι πολύ όμορφη"…

Η δημιουργία της ταινίας οφείλεται αποκλειστικά στην επιμονή του γιατρού της Ιάκωβου Άντζελ. Δεν γνωριζόμασταν πριν, αλλά αυτός, έχοντας δει σε ανύποπτο χρόνο το "ΜΕΤΑΞΑ", με προσκάλεσε στη Θεσσαλονίκη, με γνώρισε στην Ολυμπία και την οικογένειά της και τελικά, παρά τις δικές μου επιφυλάξεις και δισταγμούς, με έπεισε. Σε λίγες μέρες επέστρεψα. Η κατάσταση της Ολυμπίας ήταν κρίσιμη και ο χρόνος πίεζε ασφυκτικά. Οι συνθήκες επέβαλαν τον ελάχιστο τεχνικό εξοπλισμό και πολύ διακριτική παρουσία. Έτσι, με τη φίλη φωτογράφο Θέκλα Μαλάμου, ένα νέο, ιδιαίτερα ευαίσθητο κορίτσι και πολύ ευχάριστη παρουσία, που με χαρά δέχτηκε να συνεργαστούμε, ξεκινήσαμε τα γυρίσματα.

Ουσιαστικά κάναμε παρέα στην Ολυμπία και στους δικούς της. Σύντομα μας ένιωθαν δικούς τους ανθρώπους. Κουβεντιάζαμε, γνωριζόμασταν, λέγαμε ιστορίες, γελούσαμε, παίζαμε με τον Παναγιώτη και τα ανίψια… και όταν η κατάσταση της Ολυμπίας και οι άνθρωποι το επέτρεπαν, κάναμε και γύρισμα, έτσι όπως ήμασταν. Η Θέκλα στην κάμερα, εγώ στον ήχο και στις, ας τις πούμε, "συνεντεύξεις". Ο εξοπλισμός μας ήταν μια φωτογραφική κάμερα, ένα μαγνητόφωνο ήχου και δύο μικρόφωνα.

Τα βράδια που φεύγαμε οι συζητήσεις μας δεν ξεκολλούσαν από την Ολυμπία και τα συναισθήματα που είχε ζήσει ο καθένας μας. Το φορτίο ήταν πολύ μεγάλο. Έτσι απλά έγιναν όλα. Εκ των υστέρων ομολογώ πως και οι δυο μας είχαμε άγνοια κινδύνου όταν ξεκινούσαμε.

Πώς αντιμετωπίζετε το ζήτημα της απόδοσης μέσα από την εικόνα ειδικά όταν πρόκειται για τόσο ευαίσθητα θέματα;

Για αρκετό καιρό μετά τα γυρίσματα και ό,τι ακολούθησε, δεν ήμουν σίγουρος πως το υλικό αυτό μπορεί να γίνει ταινία. Για ηθικούς λόγους. Η φράση " ο ανθρώπινος πόνος δεν είναι εμπόρευμα", είχε στοιχειώσει μέσα μου. Όταν τελικά προσπάθησα να δώσω μια πρώτη μορφή στο υλικό, είδα πως είχα δυο αρχαϊκά στοιχεία: τη ΖΩΗ που μέσα σ' ένα δωμάτιο προσπαθούσε με κάθε τρόπο να κρατηθεί (Ολυμπία) ή που μόλις ξεκινούσε (Παναγιώτης, το μωρό) και απ' έξω μια σκοτεινή, με μαύρο παλτό, φιγούρα. ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ, που είχε ήδη κτυπήσει την πόρτα του δωματίου και περίμενε…

Πρωτογενές υλικό για τραγωδία. Χωρίς συναισθηματικά δεκανίκια, σκηνοθετικές, μονταζιακές ή μουσικές ενισχύσεις, προσπάθησα απλά να παρουσιάσω αυτήν την αρχαϊκή πάλη μεταξύ ΖΩΗΣ & ΘΑΝΑΤΟΥ. Μιλούσε τόσο δυνατά από μόνη της, που δεν χρειαζόταν τίποτα άλλο. Ακόμα και τώρα, που η ταινία έχει προβληθεί και έχει πάρει το δρόμο της, διστάζω να ρωτήσω κάποιον φίλο ή θεατή αν ήταν καλή ή αν του άρεσε. Προτιμώ τη σπλαχνική, συνένοχη σιωπή…

Έχετε φοιτήσει στα εργαστήρια Ateliers Varan που ιδρύθηκαν από τον πολύ σημαντικό δημιουργό και ανθρωπολόγο Ζαν Ρους. Θέλετε να μοιραστείτε λίγες σκέψεις για αυτή την εμπειρία και το πόσο επηρέασε την πορεία του έργου σας;

Η μαθητεία στα Ateliers Varan ήταν καταλυτική για την κινηματογραφική μου πορεία αλλά και για τη ζωή μου, θα έλεγα. Η εμμονή τους στην πρακτική εξάσκηση συνοψίζεται στη φράση "Je préfère filmer, que parler" (προτιμώ να κινηματογραφώ, από το να μιλώ). Και έτσι έκαναν από την πρώτη μέρα. Εκεί γνώρισα τον πλούτο αλλά και τις διαστάσεις του ντοκιμαντέρ.

Από τότε που ήρθα σε επαφή, στη σχολή, με το «ανθρωποκεντρικό ντοκιμαντέρ» και ξεκίνησε η μαθητεία και τα πρώτα μου βήματα σε αυτό, δεν θέλησα να ξανακάνω άλλο είδος κινηματογράφου. Η σχεδόν αποκλειστική ενασχόλησή μου με αυτό το είδος, μου έδινε μοναδικό πλούτο εμπειριών και εκφραστικές δυνατότητες που δημιουργικά δεν είχαν τίποτα να ζηλέψουν από την κατασκευή αυτών που αποκαλούνται «κανονικές ταινίες».

Σε κάθε «ανθρωποκεντρικό ντοκιμαντέρ», επιλέγοντας ένα θέμα, είναι σαν ξαφνικά να αναλαμβάνεις «μικρές υιοθεσίες» παιδιών που πρέπει να αναθρέψεις και να φροντίσεις. Το θέμα σου είναι ένα λατομείο, ένα κοίτασμα εν υπνώσει, στο οποίο η παρουσία του συνεργείου και η κινηματογράφηση, προκαλούν πολλαπλές εκρήξεις. Το πόσο πλούσιο θα αποδειχτεί το κοίτασμα που υιοθέτησες και πόση από την αλήθεια του θα περιέχει τελικά το δημιούργημά σου, είναι το στοίχημα που κάθε φορά βάζεις και θέλεις να κερδίσεις.

Επιπλέον, η αξιοποίηση των ανθρώπινων ενεργειακών φορτίων που αναδύονται κατά τη διάρκεια του γυρίσματος, όπως και της όποιας αλήθειας περιέχει το υλικό σου, το φανέρωμά τους κατά το μοντάζ, αλλά και το χειροποίητο της όλης διαδικασίας, είναι κάτι που ταιριάζει πολύ με το χαρακτήρα και την προσωπικότητά μου ή, για να το πω διαφορετικά, με τα όριά μου. Ένιωθα καλά και μου άρεσε το παιγνίδι μου.